Bez czarny

Drobne kwiaty bzu czarnego zebrany w płaski, baldachokształtny kwiatostan. Kwiaty mo usmażeniu można jeść. © Krzysztof Trawiński - medianauka.pl

Zobacz dodatkowe zdjęcia (11).

Bez czarny, dziki bez czarny (Sambucus nigra L.) to krzew, rzadziej drzewo, należący do rodziny przewiertniowatych. Inne nazwy bzu czarnego to: bez lekarski, bzowina, hyćka, holunder. Jest to roślina lecznicza i trująca. Roślina wydziela nieprzyjemny, duszący zapach. Krzew ma kulisty pokrój.

Oto wybrane odmiany bzu czarnego:

'Aurea' - o żółtawym zabarwieniu liści;
BLACK BEAUTY 'Gerda' - o purpurowych liściach i różowych kwiatach;
BLACK LACE 'Eva' - o purpurowych i powcinanych liściach i jasnoróżowych kwiatach;
'Obelisk' - polska odmiana o kolumnowym pokroju, obficie kwitnie, odmiana owocowa;
'Sampo' - duńska odmiana owocowa o dużych jagodach;

To roślina ozdobna, także owocowa.

Występowanie i środowisko PL

Rośnie pospolicie w całej Europie, poza daleką północą i częścią wschodnią. Rośnie także w karach Afryki północnej oraz Azji Mniejszej. Gatunek został introdukowany w Ameryce Północnej. Preferuje gleby żyzne, wilgotne , bogate w azot. Miejsce najlepsze do rozwoju to półcień, choć znosi także miejsca dobrze nasłonecznione. Rośnie w środowisku synantropijnym, bierze udział w regeneracji lasu.

Tryb życia i zachowanie

Kwitnie od czerwca do lipca. Owoce dojrzewają w końcu sierpnia i we wrześniu.

Morfologia i anatomia

Osiąga wysokość maksymalnie do 10 m.

Łodyga/pień/gałęzie są szarobrunatne, spękane. Gałęzie (ich rdzeń) są wypełnione gąbczastą białą substancją.

Liście są zielone, jaśniejsze od spodu, złożone, najczęściej z pięciu-siedmiu naprzeciwległych, jajowato-eliptycznych listków. Listki są piłkowane.

Kwiaty są drobne, białe lub kremowe, skupione w baldachokształtnych, płaskich kwiatostanach. Korona kwiatu skłąda się z pięciu płatków. Pojedynczy słupek otacza 5 pręcików.

Owoc to jagoda. Jagody zebrane są w grupy, rosną na końcach czerwonawych gałązek. Mają czarny lub ciemnofioletowy kolor.

Nasiona po 3-6 zawarte są w czarnych jagodach.

Rozmnażanie

Można rozmnażać poprzez zdrewniałe sadzonki na wiosnę, a także jesienią.

Ochrona i zagrożenia

Nie wymaga ochrony.

Ciekawostki

Ma jadalne dojrzałe owoce po przetworzeniu na soki, wina i nalewki. Zbiera się dojrzałe owoce oraz kwiaty, które przetwarza się na dżemy, soki oraz nalewki i wina. Kwiaty zanurzone w cieście naleśnikowym można smażyć.
UWAGA! Jedzenie owoców w stanie surowym (szczególnie niedojrzałych) może spowodować zatrucie organizmu (biegunkę i wymioty). Owoce zawierają glikozyd cyjanogenny.

Biologia i ekologia

Kolor kwiatów:
Grupa roślin: drzewo, krzew.
Stanowisko: nasłonecznione, półcień.
Środowisko: leśne, synantropijne.
Użytek: rośliny uprawne, roślina lecznicza, zioła.
Strefy mrozoodporności: 4-10. Uprawa w Polsce na zewnątrz jest możliwa na terenie całego kraju.
Forma życiowa według klasyfikacji Raunkiaera: megafanerofit, nanofanerofit.
Częstość występowania gatunku: pospolity na całym terenie lub prawie całym terenie.
Dynamika rozprzestrzeniania się gatunku: gatunek zajmujący nowe stanowiska.
Diploidalna liczba chromosomów: 2n=36.
Status popularności rośliny: gatunek znany, roślina popularna, znajduje się pośród 500 najbardziej znanych wśród Polaków roślin.
Jadalność: Gatunek trujący.

Kalendarz przyrody

1	2	3	4	5	6	7	8	9	10	11	12	Opis
				◂	●	●						Kwitnie bez czarny.

Liczba zadań dostepnych dodatkowo w Kalendarzu ogrodnika: 19

Zobacz nasz Kalendarz ogrodnika - interaktywne narzędzie wspomagane technologią AI, które pomoże Ci zaplanować i uporządkować pracę w ogrodzie przez cały sezon. Śledź postęp prac, odznaczaj wykonane zadania i twórz własny harmonogram dopasowany do Twojego ogrodu. Dodawaj wybrane gatunki roślin i otrzymuj dopasowane wskazówki dotyczące ich uprawy. Znajdziesz tu także praktyczne porady dotyczące warzyw, owoców, drzew, krzewów ozdobnych, bylin i ziół. Sprawdź i przekonaj się, jak łatwo możesz zadbać o swój ogród krok po kroku.

Uprawa

Czynności i właściwości	Opis
Odczyn gleby	Gleba lekko kwaśna. pH 5.5-6.6
Właściwości gleby	Gleba powinna być żyzna i wilgotna, dobrze przepuszczalna, ilasta, gliniasta. Nie znosi wody stojącej. Rośnie też na suchych i piaszczystych glebach
Trudność uprawy	Uprawa i pielęgnacja łatwa.
Zmianowanie	Krzew wieloletni uprawiany w stałym miejscu przez dziesięciolecia; brak wymagań płodozmianowych; przy planowaniu uwzględnić silny wzrost i korzenie wydzielające substancje allelopatyczne (hamujące wzrost niektórych roślin w pobliżu).
Nawożenie	Roślina umiarkowanie wymagająca; wiosną (marzec–kwiecień): kompost (3–5 kg/m²) lub nawóz wieloskładnikowy wolno działający; nawożenie raz do roku w zupełności wystarcza; przy uprawie na owoc: dodatkowa dawka nawozu potasowego w czerwcu poprawia jakość owoc
Podlewanie	W pierwszym roku po posadzeniu, młody krzew należy obficie podlewać.
Mrozoodporność	Krzew mrozoodporny – do –30°C (strefa 4); gatunek rodzimy Europy; pełna odporność na polskie zimy bez jakiejkolwiek ochrony; odmiany ozdobne z ciemnym ulistnieniem na ogół równie odporne, jak forma typowa
Odporność na warunki miejskie	Tak.
Przycinanie	Znosi dobrze.
Inne zastosowania	Roślina nadaje się na żywopłot.
Stanowisko	Najlepiej bez czarny rośnie w słońcu lub umiarkowanym półcieniu.
Rozstawa	Solitery: 3–5 m; żywopłot naturalistyczny: 2–3 m; przy uprawie na owoc (plantacyjna): 3–4 m × 4–5 m; odmiany ozdobne: 2–3 m.
Wysiew do gruntu	Możliwy.
Terminy siewu / zbioru plonów / pielęgnacji	Zobacz w kalendarzu.
Uprawa doniczkowa	Tak.
Rozmnażanie	Sadzonki (zdrewniałe), rzadziej z wysiewu nasion.
Choroby i szkodniki	Mszyce.
Zbiór i przechowywanie	Owoce i kwiaty zbiera się przez obcięcie całych kwiatostanów do pojemnika.
Zimowanie	W pełni mrozoodporny w gruncie bez ochrony; gatunek rodzimy – całkowicie zaadaptowany do polskiego klimatu; brak konieczności jakiegokolwiek okrywania.
Przyrost roczny	50–150 cm rocznie (jeden z najszybciej rosnących rodzimych krzewów); docelowa wysokość 3–7 m, szerokość 3–5 m; bez cięcia może t
Dodatkowe informacje	Surowych owoców nigdy nie jeść – dojrzałe, czarne owoce bzu zawierają sambunigrinę (glikozyd cyjanogenny), która w surowej formie może powodować nudności, wymioty i biegunkę; dopiero gotowanie, suszenie lub fermentacja rozkłada ten związek i czyni owoce w pełni bezpiecznymi; przetwory z gotowanych owoców (syropy, soki, dżemy, wino) są bezpieczne i wybitnie zdrowe; kwiaty można spożywać na surowo bez obaw. Sadzonki zdrewniałe to najprostsze rozmnażanie – bez czarny to jedna z najłatwiejszych do rozmnożenia roślin ogrodowych; wystarczy wyciąć w listopadzie–marcu jednoroczne pędy na odcinki 15–20 cm z 3–4 pąkami, wbić ukośnie w grunt lub pojemnik z wilgotnym piaskiem i prawie na pewno się ukorzeni; jedna roślina macierzysta może dać dziesiątki sadzonek rocznie. Regularne cięcie to klucz do obfitego plonu – bez czarny kwitnie i owocuje najobficiej na pędach 2–3-letnich; bez cięcia stare pędy stają się coraz mniej produktywne i krzew rozrasta się chaotycznie; wiosenne cięcie odmładzające (usunięcie 1/3 najstarszych pędów do ziemi) co roku lub silniejsze cięcie co 3–5 lat utrzymuje krzew w doskonałej kondycji produkcyjnej; bez czarny odrasta nawet po ścięciu do 30–50 cm nad ziemią. Syrop z kwiatów bzu – skarb sezonu – świeże baldachogrony zbierane w słoneczny poranek, gdy kwiaty dopiero się otwierają, dają syrop o wyjątkowym, delikatnym aromacie; zbierać dala od ruchliwych dróg i z roślin niepryskanych; do syropu używać baldachów zebranych w ciągu 2–4 godzin od zbioru – aromat szybko ulatnia się; jeden duży krzew może dać 30–60 baldachów kwiatowych w sezonie. Owoce bzu – właściwości zdrowotne – syrop z czarnego bzu to naturalny i skuteczny środek wspomagający odporność. Ekologiczna roślina roku przez cały sezon – kwitnący bez czarny (maj–czerwiec) to jeden z ważniejszych pożytków dla pszczół i trzmieli; owoce (sierpień–wrzesień) to kluczowe źródło pokarmu dla ponad wielu gatunków ptaków; gęste gałęzie to bezpieczne miejsca gniazdowania; liście żywią gąsienice wielu motyli; trudno wskazać inną roślinę ogrodową o porównywalnej wartości ekologicznej. Jeden z najszybciej rosnących krzewów – bez czarny może przyrastać 1–2 m rocznie przy dobrych warunkach; szybko tworzy gęsty, zielony ekran lub żywopłot; idealny gdy zależy nam na szybkim efekcie; wadą jest konieczność regularnego cięcia dla utrzymania kompaktowej formy i dobrego plonowania. Planować sąsiedztwo – korzenie bez czarnego wydzielają substancje hamujące wzrost niektórych roślin (szczególnie wrażliwe: pomidory, papryka, niektóre warzywa); nie sadzić bezpośrednio przy intensywnie uprawianym warzywniaku; doskonały natomiast jako tło dla rabat wieloletnich, przy płotach i w ogrodach naturalistycznych. Odmiany ozdobne – piękno i użyteczność – 'Black Lace' i 'Black Beauty' z głęboko wyciętymi, purpurowymi liśćmi i różowymi kwiatami to jedne z efektowniejszych krzewów ozdobnych dostępnych w polskich ogrodach; ich owoce są jadalne i wartościowe, choć czasami mniej obfite niż u odmiany typowej; wymagają pełnego słońca dla utrzymania intensywnej barwy liści – w cieniu liście zielenią się i krzew traci swój wyjątkowy charakter. Wino, nalewka, ocet – bez czarny w kuchni – owoce bzu czarnego to doskonała baza do domowego wina (jednego z najzdrowszych win owocowych), nalewki (np. nalewka bzowa na wódce z przyprawami), octu owocowego i galaretek; kwiaty można kandyzować, smażyć w cieście naleśnikowym (holunderküchle), dodawać do lemoniad i ciast.

Zbiory i zastosowanie w zielarstwie

Zastosowanie	Opis
Uwaga: Informacje mają charakter edukacyjny. Przed zastosowaniem skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą.
Zastosowanie ogólne	Roślina o leczniczych właściwościach.
Zastosowanie terapeutyczne	gorączka przeziębienie, grypa obniżona odporność kaszel zapalenie zatok infekcja układu moczowego
Sposób działania, właściwości lecznicze	Preparaty z owoców są stosowane przy przeziębieniach i grypie, dzięki zawartości flawonoidów. Syrop skraca czas przechodzenia grypy, ma dobry wpływ na układ odpornościowy. Dobre efekty dają też pastylki do ssania przy początkach przeziębienia. Bez czarny oczyszcza krew, ma dobrotliwy wpływ na układ moczowy, to łagodny środek moczopędny.
Przyjmowana postać	tabletki i kapsułki syrop
Przeciwwskazania	Nie można zażywać niedojrzałych owoców i innych części rośliny, gdyż są trujące. Dojrzałe owoce powinny być przegotowane lub wysuszone. Nie nadają się do spożywania na surowo. Bez czarny nie jest też wskazany dla osób z chorobami autoimmunologicznymi.
Surowiec	Dojrzałe owoce (jagody)

Pokrewne gatunki roślin

Zioła
Zobacz atlas ziół, roślin leczniczych i przyprawowych.

Bibliografia

Wykaz całej bibliografii dla wszystkich artykułów opublikowanych w niniejszym serwisie znajduje się w odnośniku w stopce. Poniżej znajduje się wykaz publikacji, które w szczególności były wykorzystywane w przygotowaniu niniejszego artykułu:

Lucjan Rutkowski – Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej, ISBN 978-83-01-14342-8, PWN SA 2004
Wolfgang Kawollek – Wielka księga ogrodnika i działkowca, ISBN 978-83-245-1259-1, Publicat 2001
Owen Johnson, David More – Drzewa - Przewodnik Collinsa, ISBN 978-83-7073-643-9, Multico Oficyna Wydawnicza 2014
Anna i Łukasz Przybyłowiczowie – Ilustrowana Encyklopedia Roślin Polski, ISBN 978-83-7705-826-8, PWN
Mateusz Emanuel Senderski – Zioła w leczeniu dolegliwości i chorób układu moczowo-płciowego, ISBN 978-83-924849-6-7, Mateusz Senserski 2014
Leokadia Witkowska-Żuk – Rośliny leśne, ISBN 978-83-7073-359-9, Multico Oficyna Wydawnicza 2013
Bronisław Szmit, Bronisław Jan Szmit, Maciej Mynett – Drzewa i krzewy liściaste, ISBN 978-83-7073-724-5, Multico Oficyna Wydawnicza 2013
Mateusz Emanuel Senderski – Zioła dla układu oddechowego i oczu, ISBN 978-83-9248-499-8, Mateusz E. Senderski 2016
Franz-Xaver Treml – Zioła z ogrodu i balkonu - 500 ziół przyprawowych i leczniczych, ISBN 978-83-7175-702-0, Delta
Rebecca L. Johnson, Steven Foster, Tieraona Low Dog, David Kiefer – Przewodnik po ziołach leczniczych, ISBN 978-83-274-8955-5, wydawnictwo Olesiejuk 2019
Praca zbiorowa – Botanica ilustrowana, w alfabetycznym układzie, opisuje ponad 10 000 roślin ogrodowych, ISBN 3-8331-1916-0, Könemann 2005