Dzięgiel litwor, arcydzięgiel

Dzięgiel litwor, arcydzięgiel (Angelica archangelica) to gatunek aromatycznej rośliny dwuletniej z rodziny baldaszkowatych lub według niektórych źródeł z rodziny selerowatych. W pierwszym roku roślina wytwarza łodygę i liście, a w drugim zakwita.

Występowanie i środowisko PL

To roślina Europy i Azji i roślina wysokogórska. Najliczniej występuje w strefie kosówki nad potokami. Preferuje kamieniste podłoże. W Polsce można ją spotkać w Karpatach i Sudetach.

Tryb życia i zachowanie

Kwitnie w okresie od czerwca do lipca.

Morfologia i anatomia

Osiąga wysokość 200 cm.

Łodyga jest gruba, dęta, pusta w środku i obła, naga, zielona.

Liście są duże. Mają nawet 70 cm długości. Blaszki potrójnie lub poczwórnie pierzaste, a listki mają długość do 15 cm długości. Brzeg głęboko ząbkowany. Spód sinawy.

Kwiaty są zebrane w baldachy złożone z mniejszych baldachów o licznych promieniach. Kolor kwiatów biało-zielony.

Owoce to rozłupki.

Ochrona i zagrożenia

Gatunek ten znajduje się pod ścisłą ochroną.

Pytania

Jak odróżnić barszcz Sosnkowskiego od innych gatunków?

Barszcz Sosnkowskiego ma łodygę pokrytą sztywnymi włoskami, ma głębokie bruzdy i purpurowe plamki. Dorasta aż do 5 m wysokości. Kwiaty zebrane w parasolowate baldachy. Najwięcej baldaszków znajduje się na osi głównego pędu. Liście są pierzastodzielne o średnicy do 150 cm i są zielone.

Dzięgiel litwor (arcydzięgiel) jest bardzo podobny do barszczu Sosnkowskiego. Łodyga pozbawiona jest włosków i plamek. Ma zieloną lub purpurową barwę. Roślina dorasta do 250 cm wysokości. Kwiaty zebrane w kuliste baldachy. Liście od spodu są sinozielone.

Zbiory i zastosowanie

Surowiec stanowi korzeń. Wytwarza się z niego olejek o działaniu przeciwbólowym i rozgrzewającym, rozkurczowym i uspakajającym.

Biologia i ekologia

Kolor kwiatów:
Grupa roślin: roślina zielna dwuletnia.
Stanowisko: nasłonecznione.
Środowisko: górskie.
Użytek: zioła, roślina lecznicza.
Strefy mrozoodporności: 4-9. Uprawa w Polsce na zewnątrz jest możliwa na terenie całego kraju.
Forma życiowa według klasyfikacji Raunkiaera: hemikryptofit.
Kategoria przybysza: kenofit, roślina uprawiana.
Częstość występowania gatunku: dość częsty (więcej niż 100 stanowisk).
Dynamika rozprzestrzeniania się gatunku: gatunek zajmujący nowe stanowiska.
Diploidalna liczba chromosomów: 2n=22.
Status popularności rośliny: gatunek znany, roślina popularna, znajduje się pośród 500 najbardziej znanych wśród Polaków roślin.
Ochrona: Gatunek objęty ochroną częściową. Więcej w artykule: Rośliny chronione w Polsce.

Kalendarz przyrody

1	2	3	4	5	6	7	8	9	10	11	12	Opis
				●	●	●	●	▸				Rośliny drugiego roku: wybijanie pędu kwiatostanowego – imponująca łodyga może rosnąć o kilka centymetrów dziennie.
					●	●						Kwitnie arcydzięgiel litwor.
					●							Rośliny pierwszego roku tworzą rozległą rozetę.
						●						Po wysypaniu nasion roślina dwuletnia kończy swój cykl życiowy i zaczyna obumierać – to normalne zjawisko.
							●					Rośliny drugiego roku obumierają po owocowaniu.

Liczba zadań dostępnych dodatkowo w Kalendarzu ogrodnika: 25

Zobacz nasz Kalendarz ogrodnika - interaktywne narzędzie wspomagane technologią AI, które pomoże Ci zaplanować i uporządkować pracę w ogrodzie przez cały sezon. Śledź postęp prac, odznaczaj wykonane zadania i twórz własny harmonogram dopasowany do Twojego ogrodu. Dodawaj wybrane gatunki roślin i otrzymuj dopasowane wskazówki dotyczące ich uprawy. Znajdziesz tu także praktyczne porady dotyczące warzyw, owoców, drzew, krzewów ozdobnych, bylin i ziół. Sprawdź i przekonaj się, jak łatwo możesz zadbać o swój ogród krok po kroku.

Uprawa

Czynności i właściwości	Opis
Odczyn gleby	Lekko kwaśna do obojętnej (5,5–7,0); optymalnie 6,0–6,5; nie lubi gleb zasadowych i wapiennych. pH 5.5-7.0
Właściwości gleby	Głęboka, żyzna, wilgotna, próchnicza, dobrze zatrzymująca wodę; toleruje gleby cięższe i gliniaste jeśli są żyzne; absolutnie nie znosi suszy i gleb piaszczystych; naturalne stanowisko: nadbrzeżne, wilgotne.
Trudność uprawy	Uprawa i pielęgnacja trudna i wymagająca.
Zmianowanie	Roślina dwuletnia (rzadko krótkożyjąca bylina) uprawiana w stałym, wilgotnym miejscu; ze względu na samosiew może trwale zadomowić się w ogrodzie bez ingerencji; nie ma szczególnych wymagań płodozmianowych – raczej roślina soliterowa lub w grupach nad wodą.
Czas uprawy	Roślina dwuletnia (rzadziej krótkożyjąca bylina 3–4-letnia, jeśli zapobiec kwitnieniu); w pierwszym roku rozeta liściowa, w drugim roku kwitnienie, owocowanie i zamieranie; cykl 2 lata.
Nawożenie	Żyzna, próchnicza gleba wyjściowa jest podstawą; wiosną pierwszego i drugiego roku: kompost lub dobrze rozłożony obornik (5–8 kg/m²); roślina duża i szybko rosnąca – docenia zasobną glebę; nadmiar azotu mineralnego nie jest wskazany.
Podlewanie	Obfite i regularne przez cały sezon – dzięgiel nie toleruje przesychania gleby; na stanowiskach naturalnie wilgotnych (brzeg stawu, strumień) nie wymaga dodatkowego podlewania; w ogrodzie przy uprawie w normalnym gruncie podlewać regularnie, szczególnie la
Mrozoodporność	Bardzo mrozoodporny – korzenie wytrzymują do –25°C; roślina naturalnie rosnąca na terenach północnych (Skandynawia, Syberia, Grenlandia); w Polsce zimuje bez ochrony, wystarczy ściółkowanie młodych roślin.
Stanowisko	Półcień do cienia – rośnie najlepiej przy filtrowanym świetle; znosi pełne słońce wyłącznie przy stale wilgotnej glebie; idealne
Rozstawa	80–100 × 80–100 cm; roślina osiąga ogromne rozmiary – nie sadzić zbyt gęsto
Wysiew do gruntu	Tak.
Terminy siewu / zbioru plonów / pielęgnacji	Zobacz w kalendarzu.
Zalecenia uprawy w doniczce	Zbyt duża roślina z głębokim korzeniem palowym; nieodpowiednia do pojemników
Rozmnażanie	Wyłącznie przez nasiona; nasiona bardzo szybko tracą żywotność (do 6 miesięcy); wysiać natychmiast po zbiorze lub jesienią; wymagają stratyfikacji chłodnej (4–8 tygodni w 2–4°C) przy wysiewie wiosennym; roślina chętnie się sama rozmnaża.
Zbiór i przechowywanie	Korzenie: jesień pierwszego roku lub wiosna drugiego roku (przed kwitnieniem) – największa zawartość olejków; łodygi i ogonki liściowe: wiosna i wczesne lato (do kandyzowania i aromatyzowania); nasiona: lipiec–sierpień, gdy żółkną i twardnieją; zioło (liśc
Zimowanie	Mrozoodporny bez ochrony (strefa 3–4); zalecane ściółkowanie korzeni młodych roślin pierwszego roku (10–15 cm słomy lub liści); rośliny drugiego roku zimują z łatwością i wiosną wybijają pęd kwiatostanowy.
Przyrost roczny	W pierwszym roku: rozeta do 80–120 cm średnicy; w drugim roku: pęd kwiatostanowy 150–250 cm (rekordowo do 300 cm).
Czas kiełkowania	14–28 dni w temperaturze 10–18°C po stratyfikacji; bez stratyfikacji kiełkuje słabo lub wcale
Dodatkowe informacje	Świeżość nasion to być albo nie być – nasiona dzięgiela tracą zdolność kiełkowania już po 3–6 miesiącach od zbioru. Kupować wyłącznie z pewnego, datowanego źródła lub zbierać własne i wysiać natychmiast. To najczęstsza przyczyna niepowodzeń w uprawie. Stratyfikacja chłodna jest niezbędna – nasiona wysiewa się najlepiej jesienią bezpośrednio do gruntu, gdzie przejdą naturalną zimową stratyfikację. Przy wiosennym siewie obowiązkowo 4–8 tygodni w wilgotnym piasku w lodówce (2–4°C). Wilgoć to absolutny priorytet stanowiskowy – dzięgiel nie toleruje suszy ani przez chwilę; naturalne środowisko to brzegi rzek, strumieni, wilgotne zarośla i łąki. Najlepsze miejsce w ogrodzie: przy oczku wodnym, w cieniu drzew z wilgotną glebą, przy północnej ścianie. Uwaga! – sok dzięgiela zawiera furanokumaryny: kontakt z rośliną (szczególnie przy zbiórze łodyg i korzeni) w słoneczny dzień może wywołać poważne oparzenia i trwałe przebarwienia skóry. Zawsze pracować w rękawiczkach i z zakrytą skórą, najlepiej w pochmurny dzień lub wieczorem. Roślina monokarpiczna – kwitnie raz w życiu (w 2. roku) i zamiera. Jeśli usuniemy pęd kwiatostanowy przed rozwinięciem kwiatów, możemy wydłużyć życie rośliny o 1–2 dodatkowe lata. Jednak utrudniamy wtedy naturalne rozmnażanie przez samosiew. Samosiew to najlepsza strategia rozmnażania – dojrzała roślina produkuje tysiące nasion; jeśli pozwolimy im naturalnie spaść na ziemię, w przyszłym roku pojawi się obfity samosiew. To najlepszy i najłatwiejszy sposób na utrzymanie dzięgiela w ogrodzie. Roślina wielorakich zastosowań – korzeń i nasiona są surowcem farmakopealnym; kandyzowane łodygi to klasyczny przysmak cukierniczy (zielone paski na tortach); nasiona aromatyzują likiery ziołowe oraz giny; liście i łodygi można używać do aromatyzowania zup i dań rybnych. Ogromna roślina soliterowa – w pełni wegetacji dzięgiel robi niesamowite wrażenie (2–2,5 m wysokości, baldachy do 25 cm średnicy); doskonały jako roślina dominantowa przy wodzie, w ogrodzie naturalistycznym lub w dzikim zakątku ogrodu. Wyjątkowa wartość dla owadów – kwitnący dzięgiel przyciąga niezliczone ilości pszczół, trzmieli, much, chrząszczy i motyli; jeden z najcenniejszych pożytków dla owadów w ogrodzie naturalistycznym.

Pokrewne gatunki roślin

dzięgiel leśny (Angelica sylvestris)

Zioła
Zobacz atlas ziół, roślin leczniczych i przyprawowych.

Bibliografia

Wykaz całej bibliografii dla wszystkich artykułów opublikowanych w niniejszym serwisie znajduje się w odnośniku w stopce. Poniżej znajduje się wykaz publikacji, które w szczególności były wykorzystywane w przygotowaniu niniejszego artykułu:

Lucjan Rutkowski – Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej, ISBN 978-83-01-14342-8, PWN SA 2004
Beata Grabowska, Tomasz Kubala – Encyklopedia bylin t. I i II, ISBN 978-83-7506-845-0, Zysk i S-ka 2011
Praca zbiorowa – Botanica ilustrowana, w alfabetycznym układzie, opisuje ponad 10 000 roślin ogrodowych, ISBN 3-8331-1916-0, Könemann 2005