Koper włoski, fenkuł włoski

Okaz z Arboretum w Wojsławicach. © Krzysztof Trawiński - medianauka.pl

Koper włoski, fenkuł włoski (Foeniculum vulgare Mill.) to roślina lecznicza i uprawna z rodziny baldaszkowatych, pochodząca z południa Europy.

Wybrane odmiany:

'Purpurascens' - odmiana zimotrwała, brązowa, dekoracyjna.

F. v. var. azoricum - roślina jednoroczna, bulwiasta, warzywo na sałatki.

Występowanie i środowisko PL

Roślina ta pochodzi z obszaru Morza Śródziemnego. Rośnie tam na nieużytkach i przydrożach. Jest uprawiana w wielu rejonach świata. Preferuje słoneczne stanowiska i żyzną glebę.

Morfologia i anatomia

Osiąga wysokość 200 cm.

Łodyga jest wzniesiona, prosta.

Liście są skrętoległe, trzykrotnie pierzaste, nitkowate.

Kwiaty są bardzo drobne, żółte, zebrane w baldachy.

Owoc to walcowata rozłupnia.

Korzeń palowy, dość gruby.

Rozmnażanie

Rozmnażanie poprzez wysiew nasion.

Ochrona i zagrożenia

Nie wymaga ochrony.

Biologia i ekologia

Kolor kwiatów:
Grupa roślin: roślina zielna dwuletnia, bylina.
Stanowisko: nasłonecznione.
Środowisko: synantropijne.
Użytek: rośliny ogrodowe, zioła, rośliny uprawne, roślina lecznicza, warzywa.
Strefy mrozoodporności: 5-10. Uprawa w Polsce na zewnątrz jest możliwa na terenie całego kraju.
Forma życiowa według klasyfikacji Raunkiaera: hemikryptofit, terofit.
Kategoria przybysza: efemerofit, roślina uprawiana.
Diploidalna liczba chromosomów: 2n=22.
Status popularności rośliny: gatunek powszechnie znany, roślina bardzo popularna, znajduje się pośród 100 najbardziej znanych wśród Polaków roślin.
Jadalność: Gatunek jadalny.

Uprawa

Czynności i właściwości	Opis
Odczyn gleby	Odczyn zasadowy. pH 7.0-8.5
Właściwości gleby	Gleba lekka, sucha, wapienna, głęboka, bogata w składniki odżywcze.
Trudność uprawy	Uprawa i pielęgnacja trudna i wymagająca.
Zmianowanie	Nie uprawiać po baldaszkowatych (marchew, pietruszka, seler, koper) przez 3–4 lata; nie sadzić w sąsiedztwie pomidorów, fasoli i koperku ogrodowego (allelopatia); dobre po dyniowatych, sałacie, ogórku.
Czas uprawy	Fenkuł bulwiasty: roślina jednoroczna lub dwuletnia; od wysiewu do zbiorów bulwy 80–100 dni; fenkuł zwykły: bylina (strefy 5–7) lub roślina dwuletnia.
Nawożenie	Kompost lub dobrze rozłożony obornik przed siewem (3–5 kg/m²); w sezonie umiarkowane nawożenie azotowe do fazy rozrostu liści; od formowania bulwy – nawozy potasowe; unikać nadmiaru azotu (sprzyja strzałkowaniu i słabszemu smakowi bulwy).
Podlewanie	Podlewać regularnie i niezbyt obficie.
Mrozoodporność	Roślina nie jest odporna na duże mrozy.
Odporność na warunki miejskie	Tak.
Stanowisko	Stanowisko nasłonecznione.
Rozstawa	30–40 × 30–40 cm (fenkuł bulwiasty); 40–50 × 40–50 cm (fenkuł zwykły).
Wysiew do gruntu	Tak.
Terminy siewu / zbioru plonów / pielęgnacji	Zobacz w kalendarzu.
Zalecenia uprawy w doniczce	Możliwy w pojemnikach min. 30–40 cm głębokości (korzeń palowy); głównie fenkuł zielny na liście i nasiona; bulwiasty trudny w pojemnikach; wymaga głębokiego, żyznego podłoża.
Rozmnażanie	Wysiew nasion do gruntu.
Choroby i szkodniki	Paź królowej, mszyce.
Zbiór i przechowywanie	Lipiec–październik (bulwy); przez cały sezon (liście); sierpień–wrzesień (nasiona); bulwy zbierać przy średnicy 8–12 cm, zwarte i twarde; owoce-nasiona gdy parasole brązowieją.
Zimowanie	Na zimę warto roślinę zabezpieczyć poprzez okrycie ją.
Przyrost roczny	Fenkuł zwykły dorasta do 150–200 cm w sezonie; bulwiasty: rozeta liści 40–60 cm, pęd kwiatostanowy do 150 cm.
Czas kiełkowania	10–14 dni w temperaturze 15–20°C
Dodatkowe informacje	Strzałkowanie to główny problem uprawy fenkułu bulwiastego w Polsce – rośliny zbyt wcześnie wysiane lub narażone na stres (chłód, susza) wybijają w pędy kwiatostanowe, nie tworząc bulwy. Rozwiązanie: wysiewać od połowy maja do połowy lipca, wybierać odmiany odporne na strzałkowanie. Fenkuł bardzo źle znosi przesadzanie – uszkodzenie korzenia palowego powoduje stres i strzałkowanie; używać doniczek biodegradowalnych lub siać bezpośrednio do gruntu. Sukcesywny wysiew (co 3–4 tygodnie, od maja do ok. 20 lipca) rozciąga zbiory na całe lato i jesień. Okopcowywanie bulwy – obsypywanie ziemią wybielającą bulwę jest opcjonalne, ale poprawia smak (mniej gorzki, bardziej soczysty) i wygląd handlowy. Allelopatia: fenkuł wydziela substancje hamujące wzrost wielu roślin (pomidory, fasola, koper ogrodowy, koperek) – uprawiać w oddaleniu od warzywnika lub w osobnym miejscu. Fenkuł jest wybitnie atrakcyjny dla owadów pożytecznych (parazytoidy, biedronki, złotooki) – warto zostawić kilka kwitnących egzemplarzy w ogrodzie. Gąsienice pazikowca królowej (Papilio machaon) żywią się fenkułem – są chronione, więc zbierać je delikatnie i przenosić na rośliny dziko rosnące. Fenkuł zwykły (zielny) może być uprawiany jako bylina w strefach 5–6 (przy okrywaniu na zimę) lub jako roślina jednoroczna w zimniejszych rejonach. Nasiona fenkułu (anetol, fenchon) są cenną przyprawą i surowcem zielarskim; zbierać, gdy parasole zbrązowieją, ale zanim nasiona zaczną opadać. Baldachy odcinamy w całości, suszymy i dopiero po wysuszeniu selekcjonujemy nasiona.

Zbiory i zastosowanie w zielarstwie

Zastosowanie	Opis
Uwaga: Informacje mają charakter edukacyjny. Przed zastosowaniem skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą.
Zastosowanie ogólne	Roślina przyprawowa i lecznicza.
Zastosowanie terapeutyczne	niestrawność bóle menstruacyjne kolka przeziębienie, grypa kaszel
Sposób działania, właściwości lecznicze	Koper włoski jest wiatropędny, łagodzi skurcze w jamie brzusznej, a także bóle menstruacyjne. Wraz z rumiankiem i melisą koper włoski łagodzi kolki u dzieci. Nasiona kopru są składnikiem syropów na kaszel i na kaszel.
Przyjmowana postać	herbata, napar
Przepisy zielarskie	Herbata - pół łyżeczki rozdrobnionych nasion należy zaparzać przez 10 minut (250 ml wrzątku). Należy ostudzić i podawać.
Przeciwwskazania	Koper włoski należy do bezpiecznych ziół. Tylko kobiety w ciąży nie powinny go zażywać zbyt wiele.
Surowiec	Nasiona.
Przyprawa	Nasiona przypominają lukrecję i anyż. Stanowią przyprawę do kiszonej kapusty, pieczywa, wędlin.

Pokrewne gatunki roślin

Zioła
Zobacz atlas ziół, roślin leczniczych i przyprawowych.

Bibliografia

Wykaz całej bibliografii dla wszystkich artykułów opublikowanych w niniejszym serwisie znajduje się w odnośniku w stopce. Poniżej znajduje się wykaz publikacji, które w szczególności były wykorzystywane w przygotowaniu niniejszego artykułu:

Lucjan Rutkowski – Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej, ISBN 978-83-01-14342-8, PWN SA 2004
Wolfgang Kawollek – Wielka księga ogrodnika i działkowca, ISBN 978-83-245-1259-1, Publicat 2001
Agnieszka Gawłowska – 500 owoców i warzyw, 978-83-7845-874-6, SBM 2015
Franz-Xaver Treml – Zioła z ogrodu i balkonu - 500 ziół przyprawowych i leczniczych, ISBN 978-83-7175-702-0, Delta
Rebecca L. Johnson, Steven Foster, Tieraona Low Dog, David Kiefer – Przewodnik po ziołach leczniczych, ISBN 978-83-274-8955-5, wydawnictwo Olesiejuk 2019
Praca zbiorowa – Botanica ilustrowana, w alfabetycznym układzie, opisuje ponad 10 000 roślin ogrodowych, ISBN 3-8331-1916-0, Könemann 2005